Gümrük hukuku, gümrük işlemleri ile vergilerini düzenleyen bir sistem olup ticari uygulamaların yönetildiği bir hukuk dalıdır. Gümrük işlemi sırasında gerekli kontrollerin yapılması, işlemlerin denetlenmesi, yasa dışı durum söz konusu olduğunda yaptırımların uygulanması, ülkeye giriş-çıkış gibi uygulamaların denetlenmesi bu yönetmelikle yapılır. Denetleme-düzenleme işlemi ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, Türkiye’de 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nda yapılan düzenlemelerde bu tür uygulamaların amacı, m. 1’de şöyle açıklanmıştır: “Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesine giren ve çıkan eşyaya ve taşıt araçlarına uygulanacak gümrük kurallarını belirlemektir.” Türkiye’de son zamanlarda uygulamadaki sonuçları gereği kanun kapsamı incelendiğinde, vergilendirme sisteminin önemli olduğu görülmektedir. Çünkü ticari eylemleri etkileyebilecek işlem niteliğindedir. Gümrük sisteminin ulusal özelliklerinden doğan sorun veya çatışmalar, iktisadi uygulama ve süreçler üzerinde problem yaratabilir.
Gümrük işlemleri ile vergilerinin düzenlenmesi kapsamında 4458 sayılı Gümrük Kanunu, istisnai haller dışında ülkeye giren-çıkan eşyaların yürürlükteki hükümlere bağlı vergilendirilmesini düzenler. Gümrük vergileri, ithalat, ihracat ve transit vergisi şeklinde üç gruba ayrılır. Öngörülen gümrük vergilerine göre yapılan denetlemelerde teknolojinin gelişmesi de önemli bir faktördür ve e-ticaret işlemlerinde vergilendirme sistemini önemli kılmıştır. Vergi Usul Kanunu ve Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile Gümrük Kanunu arasındaki ilişkisi, vergilendirme sistemince gümrük uyuşmazlıklarına neden olabilmesi yönüyle önemlidir. Vergi uyuşmazlıklarının önlenmesi amacıyla farklı çözüm yollarının 2011 yılından sonraki uygulamalarda yer edindiği, ancak son yıllarda Türkiye’de Gümrük Kanunu’nda yapılan vergilendirme işlemine yönelik düzenlemelerin etkilerinin ne şekilde olabileceği merak edilen konulardandır.
Gümrük Kanunu’nun 244. maddesi, 2011 yılında değiştirilerek Gümrük Uzlaşma Yönetmeliği oluşturulmuştur. Ancak bu uygulamanın anayasaya aykırılık, kanunilik gibi özellikleri gereği tartışma konusu yarattığı söylenebilir. Bunun yanı sıra yurt dışı e-ticaret işlemleri, vergilendirme oranlarında yaşanan artış gibi konularda yapılan düzenlemelerin hukuki nitelikleri de Gümrük Kanunu’nca tartışmalıdır. Vergilendirme sonucunda ticari faaliyetlerin nasıl etkileneceğinin belirlenmesine ilişkin yaşanan zorluklar önemlidir. Bu amaçla Türkiye’de 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 167. maddesi, e-ticaret siparişleriyle ilgili gümrük ödeme işlemlerine ilişkin düzenlenmiştir. Bu işlemler, ticaretteki sonuçları gereğince önemli yere sahiptir.
Posta ve hızlı kargonun kullanıldığı e-ticaret işlemleri, gümrük prosedürlerinin hızlı şekilde yönetilebilmesi için Elektronik Ticaret Gümrük Beyannamesi kapsamında düzenlenebilir. Bununla birlikte Gümrük Kanunu gereğince yapılan düzenlemeler ihracat ve ithalat oranını etkileyebilir. Özellikle uluslararası şirketler, e-ticaret uygulamaları ve hukukunda yaşanan gelişmelere bağlı kalarak ticaret oranlarını azaltabilir. Nitekim, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 167. maddesi ve alınan bazı kararlara ilişkin düzenlemeler de bu yönde bir etki göstermeye başlamıştır.
4458 Sayılı Gümrük Kanunu’nun 167. Maddesine İlişkin Düzenlemeler ve Gümrük Kanunu’nda Yapılan Bazı Değişikliklerin Küresel E-Ticarete Etkileri
Gümrük Kanunu’nca uygulanan vergi işlemini ve e-ticaret uygulamasını etkileyen konular, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar’la alınmıştır. Bu amaçla ilk olarak 20 Nisan 2024 yılında alınan kararın ardından 6 Ağustos 2024 tarihinde tekrar bir değişim yapılmış ve küresel e-ticareti etkileyebilecek sonuçlarda karar alınmıştır. 20 Nisan 2024 tarihinde, Karar’ın 1. maddesinde, 62/1-a’da yer alan “%18” ibaresi “%20” şeklinde değiştirilmiştir. 3. maddesinde, 104/2-a’da yer alan “otomobillere” ibaresinden sonra gelmek şartıyla “ve motor gücü 160 kW’ı geçmeyen elektrikli otomobillere” ibaresi eklenmiştir. Bunun yanı sıra e-ticaret işlemlerinde önemli konulardan biri olan Karar ise 126/1-b’de, “150 Euro’yuaşmayan” ibaresinde “bir gerçek kişiye gelen” ibaresi eklenmiştir. 1 Mayıs tarihi sonrası, 150 Euro’yu aşan bir şeylerin alınması durumu, yurt dışından eşya alımını azaltan önemli bir gelişme olarak dikkat çekmekteyken bir diğer gelişme 6 Ağustos 2024 tarihinde alınan kararla yaşanmıştır.
Gümrük Kanunu’nca 6 Ağustos 2024 tarihinde 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında Karar’ın 62. maddesinde değişiklik yapılarak ticareti etkileyen önemli kararlar alınmıştır. Küresel e-ticaret siparişiyle ilgili düzenleme kapsamında mayıs ayında alınan kararla birlikte “150 Euro’yuaşması” ifadesinde, 126/1-b’de değişim yapılmış ve 150 Euro’dan 30 Euro’ya şeklinde düşürülmüştür. Aynı şekilde “posta ya da hızlı kargo taşımacılığı yoluyla bir gerçek kişiye gelen ve ticari miktar ve mahiyet arz etmeyen, kıymeti 30 Euro’yu geçmeyen eşya ile kıymeti 1500 Euro’yu geçmeyen ilaç cinsi eşyanın değeri üzerinden,” ibaresine bağlı düzenleme yapılmıştır. Bu kapsamda Avrupa Birliği ülkelerinden doğrudan gelen ürünler için %30, diğer ülkelerden gelen ürünler için %60 oranında tek ve maktu verginin tahsil edilmesine karar verilmiştir. Dolayısıyla vergi oranlarında yaşanan artışla birlikte Avrupa Birliği ülkelerinden ticaret oranlarında bir değişim söz konusu olmamakla birlikte Avrupa Birliği dışındaki ülkelerin e-ticaret yaptırımlarında artışın olabileceği söylenebilir.
Gümrük Kanunu’nda yapılan değişikliklerin e-ticaret siparişleri üzerindeki etkisi, bu düzenleme sonrasında birçok markanın Türkiye’ye ürün göndermesinde sınırlamalara gittiğini göstermektedir. Ayrıca bazı markalar, ürün göndermeyi durduracağını açıklamış ve bunlar arasında özellikle otomotiv araçlarının zamanla ürün getirmesini zorlaştıracak işlemler artmıştır. Örneğin Volvo, Türkiye’de Sedan araç satışlarını durdurma kararını almış ve Çin’den gelen araçlara ek verginin koyulması gibi işlemler de yurt dışından ürün getirilmesini zorlaştırılmıştır. Aynı şekilde Nike gibi bazı markalar da bu yönde birtakım yaptırımları, yeni Gümrük Kanunu düzenlemeleri çerçevesinde uygulamaya başlamıştır. Küresel e-ticaret ve vergi düzenlemeleri arasındaki ilişki, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’na yönelik düzenlemelerle birlikte yaşanmıştır. Gümrük mevzuatlarının uygulaması gereği, uyuşmazlık ve ihtilafların yoğun bir şekilde yaşanabildiği, bu konuların ise vergi oranları, gümrükte kalan ürünler gibi birçok konuyla bağlantılı olabileceği belirtilebilir. Kargo ile yurt dışından gelen ürünlerde gümrüksüz alışveriş sınırının 30 Euro gibi önemli bir orana düşürülmesi, bu konuda ihtilaf ve sorunları artırabilecek uygulamalar haline dönüşebilir. Ancak bu genel olarak yurt dışı alımının azaltılmasına yönelik bir sonuçtur. Dolayısıyla gümrük vergiler ve vergilendirme sisteminden doğan bu sorunların hem e-ticaret kapsamı hem de Avrupa Birliği ya da diğer ülkeler ile entegrasyon sorunu Türk hukuk sisteminde önemli konular arasındadır.
