Trafik kazası, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nu m. 3’de, “Karayolu üzerinde hareket halinde olan bir veya birden fazla aracın karıştığı ölüm, yaralanma ve zararla sonuçlanmış olan olaydır.” şeklinde tanımlanmıştır. Trafik kazalarından doğan hukuki süreç, kazanın maddi hasarlı, yaralanmalı, ölümlü olmasına göre farklı sonuçlarıyla karşımıza çıkmaktadır. Bu durumda ise hukuki süreç, tazminat işlemi ve hakkı, sigorta ve uygulaması, kaza kusur oranı, hasar tespiti gibi konular da değişmektedir. Diğer yandan trafik kazalarının yüksek ölüm ve yaralanma oranlarıyla sonuçlanması, ekonomik yönüyle önemini artırmakta olup kaza sonrasında kısa ya da uzun süreli iş göremezlik, psikolojik sorunlar da bunun bir halk sağlığı sorunu olmasına neden olmaktadır.
Trafik kazaları hukuku ve kapsamı, kazanın meydana gelmesiyle birlikte araç hasarı, kusur oranı, bedensel zararlar, manevi zararlar ya da bedensel zararlardan kaynaklı manevi zarar, yaralanmalardan doğan tedavi masrafları, ölüm gibi birçok konuyu içeren kaotik bir hukuk dalıdır. Dolayısıyla bunun hukuki süreçlerinin yönetilmesinde zorluklar yaşanmakta ve buna bağlı olarak maddi-manevi hasarlara odaklanan düzenlemelerin yapılması önemli kabul edilmektedir. Trafik kazaları sonrası tedavi masrafları, özel ya da kamu fark etmeksizin SGK kapsamında karşılanmakta olup tedavi işlemleri için ücret talep edilmemektedir. Ancak kaza sonrasında birtakım maddi zararlar meydana gelmektedir; iş göremezlik hallerine bağlı yaşanabileceği gibi maluliyet ya da ölüm gibi birtakım durumlar da ölen kişinin yakınlarının bu destekten yoksun kalmasına ilişkin önemli bir sorundur.
Kazalarda maddi zararın kapsamını, araç sahipleri ile sigorta şirketleri oluşturmaktadır. Araç sahibinin sürücü olmaması halinde de malik, sürücü kusuru oranında suçlu kabul edilir. Bu ise trafik kazalarının neden oldukları sonuçlara göre; ölümlü, yaralanmalı ve maddi hasarlı durumlarda önemli bir sorundur. Diğer yandan trafik kazası sonrasında sigortanın ödeyeceği tazminat değeri sigorta kapsamına göre değişmektedir. Sigorta ettirilen zararların ne kadar fazla olduğuna ve çeşidine göre belirlenen bu değer, sigorta poliçelerinde üst sınırdır. Poliçedeki bu üst sınırın aşılması durumunda kazaya sebebiyet verenlerden ve onlar da kaza anında vefat ettiklerinde ailenin mirasçılarından talep edilmektedir. Dolayısıyla trafik kazası hukukunda sigorta işlemi ve kapsamı, sigorta bedelinin az olmasına göre belirlenmemelidir. Bu nedenle bu tür işlemler sırasında alanında uzman avukatlardan görüş alınması ve onların eşliğinde sigorta işleminin yapılması, kaza sırasında da yine uzmanlardan destek alınması tavsiye edilmektedir.
Trafik kazalarının nedenleri, kusur oranlarının ve sebeplerinin tespitinde önemli bir konudur. Maddi hasarlı, yaralanmalı ve ölümlü trafik kazalarının meydana gelmesinde sürücülerin kusur oranları olmakla birlikte yayalardan kaynaklı da bu kazalar yaşanabilmektedir. Araç sürücüleri, hız ihlali, kırmızı ışık ihlali, madde ya da alkollü araç kullanarak sürme ihlali gibi durumlara bağlı olarak kusurlardan sorumludur. Trafik kazalarının ölümle sonuçlanması halinde asli kusurlu kabul edilen araç sürücülerinin kusur oranları da yüksektir. Kusur oranı, kaza ile birlikte sürücülerin sorumluluk oranlarını da göstermektedir. Taraflar arasında bir anlaşmanın sağlanarak hazırlandığı tutanaklar, olay yerinden fotoğraflar ve tanık beyanları aracılığıyla oluşturulmaktadır. Maddi hasarlı tutanaklar bu şekilde hazırlanabilirken ölümlü ya da yaralanmalı trafik kazasında kolluk kuvvetlerinin olay yeri incelemelerinde bulunması gerekmektedir. Diğer yandan sürücüler arasında uzlaşma sağlanamadığı takdirde tutanaklar kolluk kuvvetleri tarafından tutulmaktadır. Olay yeri fotoğrafları, kaza yerini görüntüleyen güvenlik kameraları ile tanıkların beyanları doğrultusunda tutulan tespit tutanakları, trafik kazası kusur oranının belirlenmesinde kullanılmaktadır.
Trafik kazalarında kusur oranı, hasar sorumluluk oranları temel alınarak hesaplanmaktadır. Bu durumda öncelikle kazadan sorumlu olan taraf belirlenmelidir. Sürücülerin kazaya neden olma durumları belirlenirken dikkate alınan hususlar; kazanın meydana geldiği alan ya da bölge, hava şartları ile bölgenin yol durumu ile kaza anında araç ve sürücülerin durumlardır. Bu faktörler belirlendikten sonra kazaya karışanların kusur oranları hesaplanmaktadır. Her iki tarafın eşit derecede kusurlu bulunması durumunda işlemler, %100 kusur temel alınarak yapılmaktadır. Kusur oranları yine belirli kurallara göre belirlenmektedir. Örneğin kavşakta geçiş hakkı ihlali, hız ihlali, kırmızı ışık ihlali, dönüş kuralı ihlali gibi durumlara göre kusur oranları tespit edilmektedir. Diğer yandan asli ya da tali kusurlu olmaya bağlı olarak kusur oranları değişebilmektedir. Karayolları Trafik Kanunu’nun 84. maddesinde asli kusur halleri şöyle sıralanmıştır:
a) Kırmızı ışıklı trafik işaretinde veya yetkili memurun dur işaretinde geçme,
b) Taşıt giremez trafik işareti bulunan karayoluna veya bölünmüş karayolunda karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit, rampa ve bağlantı yollarına girme,
c) İkiden fazla şeritli taşıt yollarında, karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit veya yol bölümüne girme,
d) Arkadan çarpma,
e) Geçme yasağı olan yerlerde geçme,
f) Doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapma,
g) Şeride tecavüz etme,
h) Kavşaklarda geçiş önceliğine uymama,
i) Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymama,
j) Manevraları düzenleyen genel şartlara uymama,
k) Yerleşim birimleri dışındaki karayolunun taşıt yolu üzerinde, zorunlu haller dışında park etme veya duraklama ve her durumda gerekli tedbirleri almama,
l) Park için ayrılmış yerlerde veya taşıt yolu dışında kurallara uygun olarak park edilmiş araçlara çarpma.
Karayolları Trafik Kanunu’nun 84. maddesinde, kazada bu hareketlerden herhangi birinin yapılması hali, kazaya karışan araç sürücülerinden birden fazlasının bu hareketleri yapması durumu, kural, yasaklama, kısıtlama, talimatlara uyulmaması gibi nedenlere bağlı olarak bu ihlallerin gerçekleşme halleri yönetmelikte belirtilen kusur oranlarına göre hesaplanacaktır. Kusur raporu, kaza tespit tutanağına göre hazırlanmakla birlikte kusur oranının tespiti, ceza hukuku sorumlulukları dikkate alınarak mahkeme kararı ya da bilirkişi raporu ile düzenlenir. Kusur durumunun ilgililer tarafından belirlenmesi sonucunda sigorta şirketleri, bu ödemeyi yapmakla yükümlüdür. Ancak kusur oranının belirlenmesinde bilirkişilerin bu süreçte trafik kurallarına uyulup uyulmadığına yönelik değerlendirmelerinin fazla olduğu, kaza durumuna yönelik eylem ve zararlı sonuç arasında ilişkinin yeterince kurulmadığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla kusur oranları belirlenirken; kusur türleri, kusur ve zarar ilişkisi, haksız eylem, kurallara aykırı davranış, hukuka aykırılık gibi faktörlerin bütüncül olarak dikkate alınması önemlidir. Diğer yandan kusur oranı iki ayrı konu kapsamında değerlendirilmektedir. Bunlar ise; maddi hasarlı kazalarda sürücüler açısından ve yaralanmalı/ölümlü kazalarda yaya ve sürücüler bakımından kusur oranının belirlenmesidir. Bu durum kusur oranının tazminat ve ceza miktarını doğrudan etkilemektedir. Dolayısıyla bu konu, alanında uzman avukatlardan yardım alınarak sürecin takip edilmesi gereken bir durumdur.
Trafik kazası sonucunda belirlenen kusur oranları, haklı tarafın maddi ve manevi tazminat davaları açabilmesinde etkilidir. Aynı zamanda kusur oranlarına itiraz da yapılabilmektedir. Maddi tazminatın belirlenmesinde kusur oranı ve uğranılan zarar dikkate alınmaktadır. Manevi tazminatın belirlenmesinde ise kusur oranı, trafik kazasından kaynaklı ölüm varsa ve yakınlarının bu destekten mahrum kalması söz konusu olduğunda ya da iş göremezlik, bedensel engellilik gibi durumlara bağlı da manevi tazminat talebinde bulunabilecekleri ifade edilebilir. Dolayısıyla kusur oranı, tazminat davalarının açılabilmesi için önemlidir ve sürücüler kusur oranlarına itiraz edebilmektedir. Bunun için gerekli kriterleri (tanıklar, olay yeri bilgisi gibi) oluşturmak maksadıyla yapabilirler.
