İkamet izni, Türkiye’de bulunan yabancı uyruklu kişilerin yasal olarak kalabilecekleri süreyi uzatmak amacıyla yaptıkları başvurudur. İzin belgesini alan yabancılar, mevcut vize süresini artırabilir ve Türkiye’de daha uzun süre kalabilir. Yabancıları korumaya ilişkin kanun, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu olup bu Kanun’a göre yabancıların ikamet edebilmesi için izin başvurusunun yapılması zorunlu kabul edilmiştir. Bu durum Kanun’da “ikamet izinleri arasında geçişler” şeklinde açıklanmış olup m. 29/1’de, “Yabancılar, ikamet izninin verilmesine esas olan gerekçenin sona ermesi veya farklı bir gerekçenin ortaya çıkması hâlinde, yeni kalış amacına uygun ikamet izni talebinde bulunabilir.” hükmü yer alır. Kanun’un 29/2 maddesinde, usul ve esaslara yönelik düzenlemelerle ikamet izni alması gerektiği belirtilir. Aksi halde Kanun’un 102/2 maddesince idari para cezası uygulanır. İlgili maddede, yabancıların girişini-çıkışını sağlayanlara ve ikamet izni olmaksızın barınmasına, konaklamasına, seyahatine imkân tanıyanlara da yabancı uyruklulara uygulandığı gibi idari para cezasının verileceği açıklanmıştır.
İkamet izninin alınması açısından konu, Kanun’un 9/1 maddesi gereği, Türkiye’ye girmesi sakıncalı olan yabancı kişilerin denetlenebilmesini de sağlar. Kamu düzeni, güvenliği ya da sağlığı kapsamında bu kanun, yabancıların ülkeye girişlerinde ön izin şartının gereklilik arz edebileceğini de belirtir. Ayrıca tehlike arz eden yabancılara vize verilmeyeceği, Kanun’un 15. maddesinde yer alır. Diğer yandan ikamet izninin kısa veya uzun dönem olmasında da güvenlik meselesi önemlidir. Dolayısıyla bunlar, ikamet izninin şartları ve iptalleri arasında öncelikli bir yere sahiptir.
Kısa ve Uzun Dönemli İkamet İzninin Şartları Nelerdir?
Yabancıların ikamet izinleri, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nda farklı türlerde incelenir. İkamet izni çeşitleri m. 32’de; kısa ve uzun dönemli ikamet izinleri, öğrenci ve aile ikamet izinleri, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinleri şeklinde açıklanmıştır. Kısa dönemli ikamet izninden yararlanabilenler, m. 32/1’de şöyle sıralanmıştır: “Bilimsel araştırma amacıyla gelecekler, Türkiye’de taşınmaz malı bulunanlar, ticari bağlantı veya iş kuracaklar, hizmet içi eğitim programlarına katılacaklar, Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu anlaşmalar ya da öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim veya benzeri amaçlarla gelecekler, turizm amaçlı kalacaklar, kamu sağlığına tehdit olarak nitelendirilen hastalıklardan birini taşımamak kaydıyla tedavi görecekler, adli veya idari makamların talep veya kararına bağlı olarak Türkiye’de kalması gerekenler, aile ikamet izninden kısa dönem ikamet iznine geçenler, Türkçe öğrenme kurslarına katılacaklar, Kamu kurumları aracılığıyla Türkiye’de eğitim, araştırma, staj ve kurslara katılacaklar, Türkiye’de yükseköğrenimini tamamlayanlardan mezuniyet tarihinden itibaren altı ay içinde müracaat edenler, Türkiye’de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenecek kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar ile bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları.” Bu maddeyle ilişkili olarak kısa dönemli ikamet izni bulunanlardan; yatırım yapanlar ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşı olanlara, en çok beşer yıllık süreyle süreyle izin verileceği belirtilir. Ayrıca bu iki grup hariç, kısa dönemli ikamet izinleri her bir gruba, her defasında en çok ikişer yıllık süreyle verilebilir. Türkçe öğrenme kursuna katılanlara, ikamet izninin en fazla iki kez verileceği, Türkiye’de yükseköğrenimini tamamlayanlardan mezuniyet tarihinden itibaren altı ay içinde müracaat edenlere ise bir defaya mahsus olmak üzere en çok bir yıl süreyle izin verileceği düzenlenmiştir. Kısa dönemli ikamet izninin şartlarına ilişkin genel düzenlemeler ise m. 32’de açıklanmıştır:
a) Kanun’un 31. maddesindeki gerekçelerden birini ya da birkaçını ileri sürerek talepte bulunmaları, bu taleplerle ilgili bilgi ve belgelerini ibraz etmeleri,
b) “Türkiye’ye girişlerine izin verilmeyecek yabancılar” konusunun düzenlendiği 7. madde kapsamına girmemeleri,
c) Genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun bir barınmaya sahip olmaları,
ç) İstenilmesi durumunda yasal olarak ikamet ettiği veya vatandaşı olduğu ülkeden yetkili makamlarca düzenlenen adli sicil kayıt belgelerini sunmaları,
Uzun dönemli ikamet izni m. 42/1’de, “Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan ya da Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılara, Bakanlığın onayıyla valilikler tarafından süresiz ikamet izni verilir.” şeklinde düzenlenmiştir. Ancak m. 42/1’de belirli istisnalar açıklanmıştır. Buna göre mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerine ait olanlara, insani ikamet izni sahiplerine ve geçici koruma sağlananlara bu hak tanınmaz. Uzun dönemli ikamet izninin şartları m. 43/1’de, m. 42’deki hükme aykırı olmaması, son üç yıl içerisinde sosyal yardım alınmaması, geçimini sağlayabileceği yeterli ve düzenli bir gelir kaynağına sahip olması, ayrıca bakmakla yükümlü olduğu kişilerin de geçimini sağlaması, geçerli bir sağlık sigortasının bulunması, kamu düzeni ya da güvenliği açısından tehdit yaratmaması koşulları açıklanmıştır. Bununla birlikte m. 43/2’de, Bakanlık tarafından belirlenen şartlara sahip olunması halinde uzun dönem ikamet izni verilmesi uygun görülen yabancılar için kamu düzeni ve güvenliği açısından tehdit yaratmayan hükmü dışındaki genel şartlar aranmaz.
Uzun dönemli ikamet izni yabancı uyruklular için önemlidir ve bu durumun temel nedeni, kazanılan haklardır. Böylece Kanun’un 44. maddesindeki, “Askerlik yapma yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme, muaf olarak araç ithal etme ve özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanırlar.” şeklinde açıklananlardan yararlanırlar.
Yabancı uyrukluların kısa dönemli ikamet izin başvurularının reddedilme nedenleri, iptali ya da uzatılmaması sebepleri, Kanun’un 33/1 maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddeye göre ilk neden, kısa dönemli ikamet izni şartlarının açıklandığı m. 32’deki gereklilikten birinin ya da birkaçının yerine getirilmemesi veya ortadan kalkmasıdır. Başka bir neden, ikamet iznini veriliş amaçları dışında kullanmalarının tespit edilmesidir. Diğer bir neden ise, yabancıyı geçerli sınır dışı etme veya Türkiye’ye giriş yasağı kararı bulunmasıdır.
Uzun dönemli ikamet iziniptalinin nedenleri, kamu düzeni ve sağlığına ilişkin ciddi bir tehdit oluşturması ile sağlık, eğitim ve ülkesindeki zorunlu kamu hizmeti dışında bir nedenle kesintisiz bir yıldan fazla süreyle Türkiye dışında bulunması halleri yer alır. Bu doğrultuda yabancının Türkiye dışında bulunmasının uzun dönemli olması ve bunun haklı nedenlere bağlı olmaması uzun dönemli ikamet izni iptalinde etkili bir faktördür.
